‘Türkiye’nin Ermenistan’la yeni açılımının farkı bu kere Azerbaycansız olmaması’

HomeHaber

‘Türkiye’nin Ermenistan’la yeni açılımının farkı bu kere Azerbaycansız olmaması’

my-portfolio

Türk dış siyasetinde Ortadoğu'da Körfez Arap ülkelerinin akabinde Güney Kafkasya'da da 'normalleşme' gündemi devreye sokuldu. Ankara ve Erivan ...

Azerbaycan: Türk şirketleri, Dağlık Karabağ için 3.8 milyar dolarlık projeler önerdi
Çavuşoğlu ile görüşen Aliyev: Münasebetlerimiz bölgesel güvenlik açısından büyük değer taşıyor
Sarıgül: Ermenistan, Azerbaycan ve İran ile kapıların açılarak, bölgenin kalkınmasını arzu ediyorum

Türk dış siyasetinde Ortadoğu’da Körfez Arap ülkelerinin akabinde Güney Kafkasya’da da ‘normalleşme’ gündemi devreye sokuldu. Ankara ve Erivan’dan bir müddettir ‘açılım’ sinyalleri gelmekteyken, Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, mecliste bakanlığının bütçe görüşmeleri sırasında atılacak somut adımları duyurdu. Çavuşoğlu, Ermenistan’la olağanlaşma adımları için karşılıklı özel temsilciler atanacağını ve charter uçuşlarının başlayacağını söyledi. Çavuşoğlu, adımları Bakü idaresiyle birlikte atılacağını vurguladı.

Azerbaycan ve Ermenistan ortasında geçen yılki Dağlık Karabağ savaşının Erivan’ın ağır mağlubiyetiyle sonuçlanmasının akabinde şimdi tam bir barış muahedesine ulaşılabilmiş değil. Ateşkes sağlanması ve barışın genel çizgilerinin çizilmesinde tesirli olan Rusya Federasyonu Devlet Lideri Vladimir Putin, son hudut tansiyonunun akabinde iki ülke başkanlarını Soçi’de buluşturmuştu. Bu bahiste Avrupa Birliği (AB) de kolları sıvamış görünüyor. Ankara’nın ‘normalleşmeye’ dair somut adım açıklamaları da, AB Doğu Paydaşlığı projesi kapsamında Azerbaycan Devlet Lideri İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan‘ın Brüksel’de ağırlanmasıyla eş vakitli geldi.

Türkiye’nin Ermenistan’la yeni olağanlaşma teşebbüsünü Ortadoğu, Avrasya ve Asya-Pasifik Araştırmaları Platformu (ODAP) Yöneticisi Dr. Ali Semin ile konuştuk.

‘2009’daki Türkiye’nin Ermenistan açılımı, Azerbaycansızdı’

Dr. Ali Semin’e nazaran, Ankara’nın 2009’daki Ermenistan açılımıyla bugünkü Ermenistan açılımı ortasında çok fark var. Eski açılımın Azerbaycan dışlanarak yürütüldüğünü belirten Semin, bu defa Dağlık Karabağ savaşı sonrası Erivan ile Bakü ortasında açılan görüşme kanalından Türkiye’nin de faydalandığını lisana getirdi:

“2009’daki Türkiye’nin Ermenistan açılımıyla bugünkü Ermenistan açılımı ortasında çok fark var. O vakit Azerbaycansız bir Ermenistan açılımı vardı. Geçtiğimiz yıldaki 44 gün süren çatışma Ermenistan ile Azerbaycan ortasında bir görüşme kanalı da açtı. Yalnızca Ermenistan ve Azerbaycan ortasında değil dolaylı yoldan Türkiye için de bir kanal açtı. Türkiye ile Azerbaycan stratejik ortak haline geldi; ‘tek millet, iki devlet’ biçiminde hareket edilmesinin devam etmesinden ötürü… 2021’de Türkiye artık hem bölgesel hem global manada daha çok olan krizlerle boğuşmaktansa ıslahat edilmiş bir dış siyasetle karşımıza çıkıyor. BAE, Mısır, Suudi Arabistan, İsrail ile de önümüzdeki vakitlerde bir olağanlaşma süreci olabilir. Lakin burada bilhassa Ermenistan ile güzel niyet biçiminde temsilcilik ataması var. Özel temsilciler çoklukla bir ülkeyle bağlar çok güzel olmadığı vakit bir diplomat tahlil yolu açsın atanır. Bu nedenle özel temsilciye çok vazife düşüyor. Bu misyonu de tek başına yapmayacak. Bu devlet siyaseti biçiminde yapılacak.”

‘Türkiye, Güney Kafkasya’da yük koymak istiyor’

Semin, Ankara’nın Dağlık Karabağ savaşı sonrasında Güney Kafkasya’da tartısını koymak istediği görüşünde. Savaşta Azerbaycan ile stratejik ortak haline gelinmesinin bunda tesirli olduğunu belirten Semin, lakin bunun vakit alacağı görüşünde. AB’nin de devreye girmeye çalıştığı hudut tansiyonunun tahlili, Erivan’ın ‘soykırım’ tezlerinden vazgeçmesi ve 3+3 formülü üzere ögelere atıf yapan Semin, bu mevzularda adımlar atılmazsa olağanlaşma sürecinin devam edemeyeceğinin altını çizdi:

“Türkiye-Azerbaycan ortasında son devirdeki gelişmeler ve Ermenistan ile Azerbaycan ortasındaki 44 günlük savaşın sonucunda şu var. Türkiye, Güney Kafkasya’da bir yük koymak istiyor. Zira Azerbaycan ile stratejik ortak haline geldi. Suşa beyannamesini bir ‘stratejik ortaklık’ olarak nitelendiriyorum. Bunun sonucunda Ervian’la atılacak adımlara bakalım. Özel temsilcilik, uçuşların başlaması biçiminde âlâ niyetlilikle olağanlaşma adımı atıldığını görüyorum. Bu bağların tam manasıyla uygun olacağı manasına gelmiyor. Biraz vakit alacak. Zira Türkiye’nin kaygıları var, Ermenistan’ın da beklentileri var. Bunlardan biri, Azerbaycan ile Ermenistan ortasındaki hudut tansiyonunun çözülmesi. Bunun için ne adım atılacak? Sanki iki taraf statüyü mü koruyacak, yoksa Ermenistan’ın hala işgal ettiği Azerbaycan topraklarından çekilmesiyle bir hudut tarifi mı yapılacak? Bunun için Avrupa Birliği tarafından bir karar verildi. Burada bir alt komite halinde çalışmalar devam edecek. Bu Türkiye açısından kıymetli bir adım olacak. İkincisi, Ermenistan kelamda Ermeni soykırımından bundan vazgeçecek mi? Bunu önümüzdeki süreçte görmemiz gerekiyor. Üçüncüsü de Türkiye’nin 3+3 formülü vardı; Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan, bir de İran, Türkiye ve Rusya. Bu platform kurulursa Zengezur Koridoru’nun açılması, ticaretin olması iki tarafı da mutlu edecek ve Güney Kafkasya’da aslında bir barış, istikrar sürecinin başlaması ve ticari manada da bakılması gerekiyor. Güney Kafkasya’da şayet bunlar gerçekleşmezse olağanlaşma sürecinin kısmi de olsa devam edemeyeceğini düşünüyorum. Karşılıklı adımlardır. Uzun müddettir Paşinyan’dan değerli iletiler geliyor, Türkiye tarafından da sıcak iletiler gönderiliyor. İkili bir olağanlaşma süreci için üçüncü bir ülke olmadan görüşme talebidir bu. Bu bir dilektir, bunun vakit içerisinde nasıl rayına gireceğini görmemiz gerekiyor.”

‘Suriye’deki işbirliğini Güney Kafkasya’ya taşımak Moskova için de avantajlı’

Ankara’nın yükünü Azerbaycan ile birlikte hareket etmekten aldığına işaret eden Semin, Türkiye’nin Rusya ile Suriye’deki işbirliğini Güney Kafkasya’ya taşımasının Moskova için de avantajlı olacağını savundu. Semin, AB’nin Kafkasya ile ilgilendiğini, Doğu İştiraki üzerinden genişleme siyasetleri yürüttüğünü söylerken, bu tavırda güç siyasetlerinin tesirleri olduğu değerlendirmesi yaptı:

“Şu anda Türkiye tarafında, Azerbaycan ile hareket etmesiyle Güney Kafkasya’da tartısı kelam konusu. Türkiye’nin Rusya ile Suriye’de işbirliği kelam konusuyken, bunu Güney Kafkasya’da da işbirliğine dönüştürmesi Rusya için de avantajlı. Rusya o bölgeye AB’nin ya da ABD’nin girmesini istemiyor. Türkiye’nin Azerbaycan-Ermenistan ortasındaki savaşta Bakü’ye dayanağı Fransa başta olmak üzere Batılı ülkeler tarafından daima eleştirildi. AB, Kafkasya ile esasen ilgilenen bir örgüt. 2004’te komşuluk siyaseti oluşturmaya, 2007’de Karadeniz sinerjisi biçiminde bir siyaset izlemeye çalıştı. 2009’dan sonra da Doğu Ortaklıklığı’yla ilgili siyasetler üretmeye çalışıyor. AB şunu görüyor: Doğu Avrupa üzerinden genişleyebilirim. Bu da Kafkasya’ya yönelmesini sağlıyor. AB’nin unuttuğumuz bir konusu, güç problemi. Son bilgilere baktığımızda AB, petrolün yüzde 6’sını Azerbaycan’dan alıyor. Güç boru çizgilerinin da çok önemli jeopolitik bir manası var. Oraya yalnızca Rusya’yı dengelemek değil birebir vakitte çıkarlarına bilhassa güç üzerinden bakmamız gerekiyor.”

‘Azerbaycan ve Ermenistan hem Rusya hem de Avrupa Birliği’ni dengelemeye çalışıyor’

Dr. Semin’e nazaran Ankara bölgede AB isteği üzerine bulunmuyor. Azerbaycan ve Ermenistan önderlerinin evvel 26 Kasım’da Putin öncülüğündeki ‘Soçi buluşmasına’, akabinde Brüksel’deki temaslarına atıf yapan Semin, iki ülkenin Rusya ile AB faktörünü dengelemeye çalıştıkları görüşünde. Ankara’nın ise bölgede istikrar siyaseti izlemesinin ehemmiyetine atıf yapan Semin, bilhassa Ermenistan’la hududun açılmasının Erivan için büyük değerine dikkat çekti:

“Türkiye’nin burada AB’nin isteği üzerine olduğunu düşünmüyorum. Büsbütün Azerbaycan çizgisinde Rusya üzerinden Ermenistan’a yakınlaştıkça Türkiye de Azerbaycan’ın yanında olmak için Ermenistan ile de normalleşebiliyor. 2009’daki açılımda Azerbaycan çok büyük reaksiyon vermişti. Birkaç Azerbaycanlı gazeteciyle sohbet etmiştim, ‘Türkiye neden bunu yaptı?’ demişlerdi, çok önemli sorguladılar. Burada ise gördüğüm kadarıyla aslında 26 Kasım’da Soçi’de Putin ile Aliyev ve Paşinyan görüştüler. Daha sonra Brüksel’deki görüşmeler oldu. İki taraf için de sıkıntı bir süreç var. Bir tarafta Rusya faktörü, bir tarafta AB faktörü var. İki ülke iki tarafı da dengelemeye çalışıyor. Paşinyan’ı Batı yanlısı bir isim olarak hatırlıyoruz. Bu tıpkı vakitte Aliyev için de geçerlidir. Türkiye’nin de dengeleyici bir siyaset izlemesi gerekiyor. İstikrar siyaseti izlerseniz, vakit içinde tahminen hudut konusunda tahlile ulaşılabilir. Alt komiteler kurarak hudut gerginliğini çözmeye çalışsalar da Türkiye’nin teşebbüste bulunarak Ermenistan’la hududu açması Ermenistan için çok kıymetli bir şey. Şayet bunu yaparsa Ardahan başta olmak üzere Türkiye’de değerli bir ticaret olacaktır. Bu süreçte Azerbaycan, Ermenistan ile zati yakınlaşmış durumda. Rusya da kıymetli bir faktör olarak ortada. Rusya, Türkiye’nin dengeleyici bir öge olarak durmasını istiyor. Yani gerektiğinde Azerbaycan’ı ikna edecek. Rusya için de gerektiğinde Ermenistan’ı ikna edecek halde bir konsensüs sağlanmış gözüküyor, Rusya-Türkiye bağlarında Güney Kafkasya’da.”

‘AB bölgeye güç sınırlarının güvenliği üzerinden müdahale ediyor’

Semin’e nazaran AB’nin Güney Kafkasya’da faal olma uğraşı Rusya’yı dengeleme siyasetiyle birlikte güç sınırlarının güvenliğini sağlamak isteklerine da dayanıyor:

“Avrupa güç konusunda önemli bir kriz de yaşıyor. Onun için bu süreçte Azerbaycan’ın biraz güç boyutu olduğunu düşünüyorum. Bilhassa Rusya’nın da bölgedeki varlığına karşı bir dengeleme istiyorlar. Ukrayna’daki sıkıntıları biliyoruz. AB, ABD ve NATO tarafından neredeyse çatışma haline gelmiş, daima bir ruhsal savaş var Rusya üzerinde. Bunları bir bütün olarak değerlendirdiğimizde ister istemez AB’nin burada sessiz kalması demek Rusya’nın daha çok hareket etmesini sağlayacak. Rusya’nın da temel emeli Kafkasya’daki istikrarlar içerisine Batı’nın çok fazla girmemesi. Zati Paşinyan’a karşı sessiz kalması, son dakika müdahil olup taraflara kendi farkını, gücünü göstermesi, yalnızca istikrar ögesi değil tıpkı vakitte Rusya’nın dünyaya ‘Ben burada olduğum surece ateşkesi de savaşı da tetikleyebilecek bir aktörüm’ demesiydi. Bütün bu gelişmeleri değerlendirdiğimizde Rusya’yı dengeleme siyasetiyle birlikte güç sınırlarının güvenliği üzerinden AB’nin müdahale ettiğini düşünüyorum.”